SES
Ses, dilin en küçük parçasıdır. Heceler (seslemler), ekler, kökler, kelimeler, kelime grupları ve cümleler birtakım seslerin birleşmesinden meydana gelirler. Ses sözlü, harf yazılıdır. Ses kulağa, harf göze hitap eder. Sesler söylenilen, ağızdan çıkan, işitilen, yani konuşulan küçük dil birlikleridir.

ÜNLÜLER
Sözlü iletişim sırasında, ağız kanalında hiç bir engele çarpmadan ve başka bir sesin yardımına gerek duymadan çıkan sese ünlü adı verilir.

Ünlünün özel tınısını ağız boşluğunun oylum ve biçimi oluşturur.  Bu da belli başlı dört etkene bağlıdır:
• Dilin durumu
• Ağzın durumu
• Dudakların durumu
• Çıkış süresi

Ünlüleri çıkarırken dil, ağız boşluğunun ya önünde ya da arkasında toplanır. Önde toplandığı zaman, örneğin \ i \ sesinde olduğu gibi, dudaklarla dil arasındaki boşluk da, dolayısıyla bu boşluktaki hava da kısıtlıdır. Dil, \ ı \ sesinde olduğu gibi, arkaya doğru toplanırsa bu kez, dudaklarla arasındaki boşluk büyür. Bildirişim sırasında ağız, ata (a-ta), Oğuz (O-ğuz) sözcüklerinin ilk seslemlerini çıkarmak için açıldığındaysa dudaklar birbirinden ayrılır. Dil damaktan uzaklaşır. Türkçenin sekiz ünlüsü, dilin, ağzın ve dudakların bu durumlarına göre aşağıdaki gibi kümelenir.

DİLİN DURUMUNA GÖRE
Ünlüler, dilin ağız boşluğunun ön ve arka bölümünde kullanılmasına göre, ikiye ayrılır:
1. Dilin ağzın ön bölümünde kullanılmasıyla ön damakta oluşan ince ünlüler e, i, ö, ü
2. Dilin geri çekilmesiyle art damakta oluşan kalın ünlüler a, ı, o, u

Ünlüler, dilin alt çeneye ve damağa yakınlığına göre de ikiye ayrılır:
Dilin alt çeneye yapışması sonucu çıkarılan ünlülere alçak ünlü; dilin damağa yaklaşık durumunda çıkarılan ünlülere de yüksek ünlü adı verilir.
Alçak ünlüler ——> a, e, o, ö
Yüksek ünlüler ——> ı, i, u, ü

AĞZIN DURUMUNA GÖRE
Ağzın durumuna göre de ünlüler ikiye ayrılır:
1. Ağız açıklığı genişken çıkarılan geniş ünlüler; a, e, o, ö
2. Ağız açıklığı darken çıkarılan dar ünlüler; ı, i, u, ü

DUDAKLARIN DURUMUNA GÖRE
Ünlüler dudakların durumuna göre de yine ikiye ayrılır:
1. Dudakların biçimi düzken çıkarılan düz ünlüler; a, e, ı, i
2. Dudakların biçimi yuvarlakken çıkarılan yuvarlak ünlüler; o, ö, u, ü

Bu ünlülere, dudakların yardımıyla çıkarıldıkları için dudak ünlüleri adı verilir.

ÜNLÜLERDE SES OLAYLARI
1. Orta hece ünlüsünün değişmesi:
Orta hecedeki vurgusuz ünlü bazen değişebilir:

başlayor—başlıyor yaşayan—yaşıyan

2.Ünlü düşmesi:
Bazı vücut organlarına ilişkin Türkçe adlarda içses düşmesi görülür:
Alın: Top oynarken düşmüş, alnı yarılmış.
Ağız: Ben bir şey söylemedim; ağzımı bile açmadım. Ağzı var, dili yok.
Beyin: Beyninde ur varmış.
Burun: Burnum kanıyor

Organ adları dışında, bir iki Türkçe sözcükte de içses düşmesi olur:
oğul: Kızım liseyi bitirdi, oğlum okula yeni başladı.
kayın: O benim kaynım oluyor.

Birleşik sözcüklerde içses düşmesi olur:
kahve+altı —–> kahvaltı
ne+ise ———-> niçin
bu+ile ———–> böyle
şu+ile ———–> şöyle
ne+asıl ———-> nasıl …

içses düşmesi gerçekleşir:
ayır > ayrıl
çağır > çağrıl
çevir > çevril
kıvır > kıvrıl

3. Ünlü birleşmesi:
Türkçe asıllı kelimelerde iki ünlü yan yana gelmez. Böyle durumlarda iki vokal birleşerek tek vokal haline dönüşür:

Kahve altı>kahvaltı
ne için>niçin
ne asıl>nasıl
ne oldu>noldu

4.Ünlü çatışması:
Ünlüyle biten bir sözcük, ünlüyle başlayan bir başka sözcükle birleşik sözcük kurarken ünlülerden biri /y/ sesine dönüşür.

Ne ise > neyse bu ile > böyle
O ile > öyle şu ile > şöyle